من شاعر پیری را می شناسم که همیشه فکر می کرد غزل مدرن فرزند ناخلف غزل کلاسیک است . با این وجود من بر خلاف او معتقدم غزل مدرن فرزند ناخلف شعر مدرن معاصر است .

غزل را فراموش كن

آژیر گل های قرمز

آرش قربانی

مي دانم

من يك اشتباه هميشه است !؟

من می توانم شما

آقای رئیس جمهور

و افلاطون باشم

شعرهای حافظ را سر و ته بخوانم

و قرینه باد ها نباشم

اما تو از نزدیک ترین قطارها نگاهم مي كني

نمی خواهم بگویم بانو

همسر

یا باران

فقط نامه ای که برای تو پست می کنم آدرس ندارد

چقدر عجيب

آژیر گل های قرمز !

زیر بمباران نمی شود با چتر  رفت

خاک مگر چقدر می خواهد

و آقای رئیس جمهور

در نطق های روزانه

به آمدن پرنده های سردسیري اشاره نمی کند

من هنوز شباهت هیچ جاسوسی را با خودش نمی فهم

مغشوشم

آمدن گذشته را نمی فهمم

و اشاره می کنم به پرنده های سردسیر

که وقتی بر می گردند جا مانده اند

و وقتی می رسند رفته اند

در صندلی ام برای اندوه جا دارم

فرش کهنه ای که زیر پایم است ، زمین

هنوز همچنان که می چرخد می چرخم

و سر و ته 

می رسم به روزی که یکی بود که يكي نبود

ما لاک پشت هستیم

ساحره را دیگران می گویند

پشت سر قرن ها راه مي رويم

و پشت سرمان می گویند هیس ... !

و من را

در ساعت هفت کسی گم نمی کند

روبروی این همه صندلی در برهوت

با خودم که یکی از خودم ها هستم

درباره کلنجار حرف می زنم

شکل آقایی که در آیینه دیده ام

با همان پرنده های سردسیر

در کلاه سیاهش

من همیشه آن طرفم

شکل غوزه های پنبه که جمع می شوند

و شکل باد را نشان مي دهند

اقتباس دوري از چه كسي ؟

نمي خواهم از شما اعتراف بگيرم

پرنده را اشتباه به مقصد مي رساند

یادداشت : همیشه به این فکر می کنم که آیا نظریه های ما تقلیدهایی از واقعیت هستند و یا نه این خود نظریه ها هستند که واقعیت را می سازند . این مقاله پرسش هایی در این باره مطرح می سازد .

گراكلوس ـ نظريه

پرسش هایی در باب علم

آرش قرباني

تمايز گمراه كننده اي در مورد تفاوت نظريه / واقعيت وجود دارد . آيا چنين تفاوتي وجود دارد ؟ در اين باره مي توان طرح هاي زير را پيشنهاد كرد :

1- نامزد  از دختر خواستگاري  مي كند   

 مي توان پنداشت كه واقعيت مستقل است و  اين  نظريه است  كه  همچون نامزد افلاتوني بايد با تقليد از حقيقت – پدر  از واقعيت خواستگاري كند  . چه روي مي دهد . بدين سان نظريه همواره كنشي به واقعيت است . واقعيت مبنا و خواستگاه هر نظريه است و نظريه ناچار از تبعيت و بر دوش كشيدن حضور قدرتمند واقعيت بر شانه هاي خود است . اما نظريه چگونه مي تواند خود را با واقعيت منطبق كند . معيار واقعي شدن و صدق نظريه چيست . اگر واقعيت خود نظريه اي ديگر باشد تكليف نظريه ، اين نظريه اي كه بايد خود را با نظريه اي ديگر ـ نظريه ي واقعيت ـ وفق دهد چيست . نگاهي ماهيت باورانه به واقعيت مبتني است بر اين پيش فرض كه  واقعيتي وجود دارد ، كه بايد شناخته شود . واقعيت ابژه مورد تحقيق است كه بايد سوژه ي دانشمند ويژگي هاي كمي آنرا بشناسد ، پس مسئله براي او چيستي واقعيت نيست ، بلكه شناسايي كميت هايي است كه عمل را ممكن مي كند . بديهي است كه در تمام نظريه هايي از اين دست ، يك نظريه ديگر ، يك subtheory همانند يك subtext پنهان است . اين نظريه ، نظريه ي واقعيت است . شايد اين بهترين پاسخ در برابر رويكرد آلتوسر به گزاره هاي فاقد سوژه باشد كه در نظر او سوژه ي بيگانه شده اي در آنها دخالت ندارد . آيا اين محققي كه به واقعيت به مثابه ي يك آنجا ، يك افق ، يك بنيان باور دارد بيگانه نشده است . بايد اذعان كرد كه در پس هر گزاره ي علمي ، هر نظريه ، رويكردي مذهبي ، ايماني اسطوره اي به واقعيت و بدين ترتيب يك سوژه ي مذهبي پنهان شده است . واقعيت يك واقعيت نيست بلكه نظريه ايست در خود : خود آغاز ، بي واسطه همچون خداي يهودي – مسيحي . اين سفر پيدايش مدرن است :

 « در آغاز كلمه بود و كلمه واقعيت بود »

2ـ مارناگ ، نامزد را به رقاصه ي بوگام داسي تعارف مي كند

 نظريه مستقل است و واقعيت همچون نيستي در پي نام گيري و ناميده شده تحت نظريه است . در اينجا واقعيت هويتي ندارد . واقعيت غائب است و نظريه حاضر . اما غياب واقعيت مبتني بر غياب به معناي غياب حضور ، يا غيابي در آنجا نيست . پديدار شدني در كار نيست . واقعيت ، همچون عروسي در حجله خود را به نظريه تسليم نمي كند . بلكه واقعيت در كار قتل نظريه است . واقعيت بي آنكه عينيت حقيقي خويش را بنماياند ، صرفا نظريه ها را دچار چالش و قتل مي كند ، بي آنكه حضوري از خود ، معنايي از خود و اثري بر جاي گزارد . واقعيت در اينجا برابر با تمام نظريه هاي غائبي است كه به قتل نرسيده اند ( يا ابطال نشده اند ) . اما در پس هر قتلي ، در پس هر انكار و تصديقي كه بر نظريه ها روا مي شود ، واقعيت شبح خود را ـ هر چند نه به صورت يك شبح عيني ـ بلكه صرفا در سيماي عينيت يك شبح يا عينيت يك توهم معتبر مي كند . هنوز جرسومه هايي از ايماني باستاني خودنمايي مي كند . پوپر و ابطالگراياني چون او در مباحثي چون جستجوي بي پايان هنوز به سوبژكتيويته ي واقعيت متكي اند . اما نه به عينيت واقعيت بلكه بر قدرت سلب و انكار واقعيت كه از آن در معتبر سازي قضاياي علمي بهره گرفته مي شود . چنين روندي ، مشابه گريختن خدايان به متافيزيك / آسمان است . هنوز متافيزيك علم در جهت ناپيدا سازي واقعيت، در جهت انكار ناپذير ساختن و فراروايت كردن آن عمل مي كند . هر نظريه ، همچون هر تكه سنگي كه يك معبد را مي سازد ، به آرامي ديواري به دور امرغايب/ واقعيت مي كشد ، اما بدين ترتيب واقعيت چيزي جز فضاي پنهان درون معبد نيست : واقعيت يك تاريكي است.  پوپر اينگونه مي انديشد و تقريبا آنرا از ياد برده است . و البته سوتفاهم بزرگ علم نيز چيزي جز از ياد بردن واقعيت به مثابه يك امر غايب يا امر تاريك نيست . اما امر تاريك توان قضاوت در باره ي اعتبار نظريه ها را ندارد و چه بسا سبب همساني و هم ارزي تمام نظريه ها شود . مارناگِ امر تاريك در نهايت شايد به تصادف يكي از اين دو برادر دوقلو ( پدر و عمو ) را ببلعد تا ديگري به رقاصه ي بوگام داسي دست يابد اما تظاهر كننده بنيان دار براستي كدام يك بوده اند  ... علمي كه تاريكي را توصيف مي كند همزمان يك اميد ، يك بارقه و يك الهام را بطن خود پرورش مي دهد( سوبژكتيويته ي واقعيت ) . پوپر اين گونه پيامبر تاريكي ها شد : اوراكلي كه واقعيت را با غياب آن مي نامد : علم يك جستجوي بي پايان است . علم تاريكي واقعيت است . چه گزاف .

3ـ دزد ، دوشيزه را از مرد شريف مي ربايد

 نظريه مرگ واقعيت است : به وضوح اين رويكرد پيشروتر از دو نظريه قبل است . اما در بهترين حالت سوتفاهمي از نظريات بودريار است چرا كه به برخورد نظريه و واقعيت به شكلي تاريخي نگاه مي كند، تاريخي كه گسست نشانه از مدلولها را در دوران وانمايي پسامدرنيته مي داند : نظريه با وانمودن واقعيت ، مرگ واقعيت را رقم مي زند . مرد دزد مرد شريف را بي اعتبار مي كند . ترديدي كه مثل خوره واقعيت را محو مي كند اين است : اگر نظريه به اين خوبي مي تواند وانمود به واقعي بودن كند ، پس تمايزي بين امر واقعي و غير واقعي وجود ندارد ، پس واقعيت ديگر چيزي جز خود نظريه نيست . اما اين يك اين هماني نظريه / واقعيت نيست . در بهترين بيان ، واقعيت يك وانموده است و در مقابل نظريه هم وانموده اي همسان وانموده ي واقعيت است . تحقق و عينيتي براي واقعيت وجود ندارد ، چرا كه واقعيت ديگر صرفا به چيزي غير از خود دلالت ندارد: واقعيت ـ نظريه . بدين سان واقعيت ، بي واسطه و بي امتداد، همساني غير قابل انكاري با نظريه مي يابد . با اين تفاوت كه اين بار اين نظريه است كه كمر به قتل واقعيت بسته است .

ماترياليسم تاريخي ماركس از همين گونه است . وانمودن تاريخ ، نه توصيف بازنمايانه ي آن ، بلكه شورشي بر عليه تاريخ به مثابه واقعيت هاي انباشته اي در گذشته است . نيروي ماترياليسم تاريخي ، بي شك در پناه اين ويرانگري واقعيت نهفته است . با اين همه ماركس به زيركي ما را دچار سوتفاهم هم مي كند . ماركس مرگ تاريخ را به ظهور انقلاب پرولتاريا ( به مثابه رخدادگي واقعيتي در آينده ) محول مي كند و اين ناسازه بنيادي انديشه ي اوست . تحقق انقلاب سوسياليستي همچون طرح يك واقعيت در آينده است . اما اين واقعيت ، يك واقعيت مرده ، خنثي و بي تفاوت است چرا كه در ذات خود نفي كننده واقعيت است  . واقعيتي همچون گراكلوس شكارچي كافكا ، نه معلق در فضاي مرگ و زندگي ، بلكه در فضاي مرگ مرگ و مرگ زندگي . گراكلوس را به ياد آوريد ، چنين شبحي متعلق به آينده اي نامعلوم است . اما تمام بهت ما در برابر اين روايت ، سردرگم شدن در فضاي خطي زمان ـ فضاست . گراكلوس مرده در زمان خطي نيست ، در جهت آينده سفر نمي كند( برخلاف حكم هگل كه هر تجربه اي زمانمند است) ، بلكه آينده و گذشته را  محو مي كند . ديگر آينده اي وجود ندارد ، همچنانكه گذشته اي در كار نيست . ماركس چنين اتوپيايي را ناميد ، ناميدنِ تاريخ ناميدن مرگ تاريخ است ، ناميدنِ مرگ واقعيت است . ماركس با چنين ناميدني ، خود واقعيت را رقم زد : اما اگر واقعيت را مي توان ناميد ( همچون اوراكل ) به اين معنا كه مي توان تقدير آنرا رقم زد ما ديگر با واقعيت به مثابه نظامي از علت ها و معناها روبرو نيستيم . اين واقعيت از خواستگاه به مثابه يك امر معيار عدول مي كند . چنين ناسازه اي در حقيقت ، شورشي بر نظام هاي زيبايي شناسانه ي بورژوازي است . اتوپياي ماركس به درستي نه يك اتوپيا ، كه اجراي نهايي مرگ تاريخ ، اجراي واپسين مرگ واقعيت است و بدين سان محروم كردن اقتصاد سياسي بورژوازي از اتمسفر نيرو بخشش ، يعني واقعيت . بورژوازي بدون واقعيت معنايي ندارد ، نام بخشيدن به واقعيت او ، لحظه ي مرگ او نيز هست ( بارت) .

4ـ يك نامزدِهمجنس باز نه به خانه ي زني فاحشه مي رود نه زني پرهيزگار ...

گراكلوس ـ نظريه ، نظريه اي است كه نظريه ي واقعيت را وانمود مي كند . نظريه ديگر نه تاريخ را و نه واقعيت را هيچيك را وانمود نمي كند . بلكه صرفا يك نظريه است كه بر نظريه ديگري ـ يعني تاريخ يا واقعيت ـ عمل مي كند . همانطور كه بارت عمل نقد را به مثابه سخني بر سخن ديگر ، يا يك فرا زبان توصيف مي كرد . در اين صورت ، نقد چيزي جز اصطكاك اين دو سخن ، اين دو زبان نخواهد بود . واقعيت ديگر چيزي جز اصطكاك اين دو نظريه ، جايي كه جاذبه و دافعه شان توامان در هم شكننده است ، نخواهد بود . اما آيا اين انديشه بيش از حد كانتي نيست . چنين پرسشي احمقانه است . نومن ، يك واقعيت در خود يا چيزي مثل اين نيست . نظريه ي واقعيت ، امتداد اين واقعيت در خود نيست ، بلكه صرفا امتداد يك نظريه در خود است . همانگونه كه فنومن كانتي ، امتداد يك نشانه ي محض است نه امتداد يك شي محض . زن پرهيزگار يا روسپي براي نامزد بي بنيان ـ همجنس باز بي معناست .

در اين جا واقعيت نه يك ديگري و نه يك خودي ، كه تنها اندام يك نظريه است ، دلربا ، كشنده و جذاب . اما تصاحب اين اندام نه عاشقانه ـ همچون تظاهر كننده بنيان دارـ بلكه صرفا در يك تصادف ناگهاني است . برخوردي ناگهاني و پس از آن هيچ . شكوه اين تصادف در عظمت بخشيدن به آن لحظه ي يكتا و ناممكن اصطكاك اين دو است : نظريه  و نظريه ي واقعيت . . .

دو دوست دوران سربازی

مقاله ای درباب عکس

آرش قربانی

 بودلر مي گفت : هرگز از كنار هيچ مجسمه اي ، هيچ بوداي زراندودي يا يك بت مكزيكي نگذشته ام بي آنكه با خودم فكر كرده باشم شايد خداي واقعي همان باشد . اين مسئله را من هم هميشه در برخورد با عكس ها داشته ام . هميشه از خودم مي پرسم آيا اين عكس ها از پسركي كه دست در گردن پسرك كوچك ديگري دارد خود آن پسرك نيست . آيا پسرك فقط يك عكس نيست و نه هيچ چيز ديگر . دو سال پیش بود  شايد كه براي انجام مصاحبه اي با هاشم جوادزاده شاعر و عكاس كه در مشهد زندگي